Afyonum Patlamadı Henüz ! Bir Tiryaki Hikayesinden Toplumsal Hoşgörüye

Hepimiz o meşhur sabah mahmurluğunu biliriz. Gözler yarı açık, zihin bulanık, dünya henüz tam anlamıyla netleşmemiş… Birisi gelip önemli bir şey sorduğunda verdiğimiz o meşhur cevap: “Kusura bakma, henüz afyonum patlamadı!”

Peki, bugün bir espri malzemesi olarak kullandığımız bu deyimin ardında; Osmanlı’nın o kendine has “insani zaaf” ile “manevi vakur” arasında kurduğu o zarif dengenin yattığını biliyor musunuz?

Kağıt Katmanlarındaki Sessiz Sözleşme

Hikayemiz, 16. yüzyıl İstanbul’unun tiryakilerine uzanıyor. O dönemde afyon kullanan kişiler için Ramazan ayı, sadece bir ibadet değil, aynı zamanda toplumsal bir “edep” sınavıydı. Afyon kullanmak kişisel bir zaaf kabul edilse de, bu tiryakiler Ramazan’ın o sarsılmaz iklimine ve oruç tutan komşularının huzuruna gölge düşürmemek için sessiz bir yöntem geliştirmişlerdi.

Tiryaki, sahur vakti geldiğinde afyonu birer dirhemlik parçalar halinde kağıtlara sarar ve yutardı. Mide asidinin o kağıtları delme süresini öyle bir hesaplardı ki; madde kana karıştığında hem kendi asabiyetini kontrol edebilsin hem de çevresindeki insanlara karşı nezaketini koruyabilsin. Bu, aslında bir insanın kendi iç dünyasındaki fırtınayı dindirme çabası ve sokağın manevi huzuruna duyduğu derin bir aidiyet borcuydu.

O Kritik An: Kağıdın Delinişi

İşte “patlama” tabiri tam burada devreye giriyor. Midedeki o kağıt katmanları delinip afyon kana karıştığı an, kişinin üzerindeki o ağır duman kalkar ve zihni berraklaşırdı. Eğer kağıtlar vaktinde delinmezse, tiryaki son derece mahmur ve gergin olurdu.

Birisi ona bir şey sorduğunda verdiği o meşhur tepki, aslında karşıdakini kırmamak adına atılmış geri bir adımdı:

“Evlat, üstüme gelme; henüz afyonum patlamadı!”

Bu cümle; “Şu an kontrolüm zayıf, seni incitmek istemem, lütfen bana müsaade et” demenin en samimi yoluydu.

Karşılıklı Sabrın ve Hukukun Dengesi

Bu hikaye bize sadece bir bağımlılığı değil, asıl özlediğimiz o “karşılıklı hukuk” iklimini anlatıyor. O dönemde; oruç tutan kişi, karşısındakinin “afyonu patlamadığı için” yaşadığı o insani gerginliği bilir ve ona gönül genişliğiyle sabrederdi. Buna mukabil, oruç tutmayan veya bu hikayedeki gibi zorlanan kişi de, ibadet edenlerin sükunetini bozmamak için azami gayret gösterirdi.

Yani terazi çift kefeliydi: Bir yanda oruç tutanın vakarı ve hoşgörüsü, diğer yanda ise oruç tutmayanın (veya tutamayanın) o manevi iklime ve inanca gösterdiği sarsılmaz saygı… Kimse kimsenin hayatına hükmetmeye çalışmaz, herkes birbirinin “halinden” anlardı.

Ortak Bir Nezaket Dili

Bugün modern dünyada “afyonun patlaması” sadece bir kahve meselesine dönüşmüş olsa da, ihtiyacımız olan şey o kadim “halden anlama” sanatıdır. Ramazan, sadece mideyi değil, toplumsal vicdanı da terbiye etme zamanıdır. Oruç tutanın sabrıyla etrafını kucakladığı, tutmayanın ise bu özel atmosfere nezaketle yaklaştığı o denge; bizi biz yapan asıl “derinliktir”.

Hülasa dostlar; uzun sözün kısası, afyonun midede mi yoksa fincanda mı patladığı aslında ikincil bir meseledir. Asıl mesele; farklı pencerelerden hayata baksak da, aynı sokağın huzurunu paylaşırken birbirimizin hukukuna titizlenmektir. Birinin orucu, diğerinin hürriyeti; ancak karşılıklı bir “incelik” köprüsüyle anlam kazanır. Kimsenin kimseyi ötekileştirmediği, herkesin birbirinin “afyonuna” sabrettiği o zarif günlere… Afyonum Patlamadı

Mustafa ŞAHİN