İskenderiye Kütüphanesi: İnsanlığın Yanan Hafızası

Tarihçiler sık sık şu soruyu sorar: “Eğer İskenderiye Kütüphanesi yok olmasaydı, bugün medeniyet olarak nerede olurduk?” Bazılarına göre Karanlık Çağ hiç yaşanmaz, sanayi devrimi 1000 yıl önce başlar ve belki de bugün galaksiler arası yolculuk yapıyor olurduk.

Mısır’da, Büyük İskender’in kurduğu şehirde yükselen bu yapı, sadece kitapların depolandığı bir yer değildi; antik dünyanın beyniydi. Bugün, küllerinden doğan efsaneyi ve insanlığın hafızasının nasıl silindiğini inceliyoruz.

Dünyadaki Tüm Kitapları Toplama Hedefi

M.Ö. 3. yüzyılda Ptolemaios hanedanlığı tarafından kurulan İskenderiye Kütüphanesi, çılgınca bir hedefe sahipti: Dünyadaki bütün kitapları toplamak.

O dönemde İskenderiye limanına giren her gemi aranır, eğer içinde bir kitap (parşömen) bulunursa el konulurdu. Kitabın aslı kütüphaneye alınır, kopyası çıkarılıp gemi sahibine geri verilirdi. Bu agresif “bilgi toplama” politikası sayesinde kütüphanede 900.000’e yakın el yazması olduğu tahmin ediliyor.

İskenderiye Kütüphanesi İçinde Neler Vardı?

Arşimet’in mekanik çizimleri, Öklid’in geometrisi, Eratosthenes’in Dünya’nın çevresini hesapladığı notlar… Hepsi oradaydı.

• Kayıp Bilgiler: Samoslu Aristarkus’un, Kopernik’ten yüzyıllar önce Güneş Merkezli Evren modelini anlattığı eserlerin orijinalleri muhtemelen buradaydı.
• Tıbbi Sırlar: İnsan anatomisi ve cerrahi üzerine, modern tıbbın ancak 19. yüzyılda yeniden keşfedeceği bilgilerin o raflarda yandığı düşünülüyor.
• Hypatia’nın Mirası: Kütüphanenin son dönemlerinde ders veren ünlü kadın matematikçi ve filozof Hypatia, bağnaz bir kalabalık tarafından katledildiğinde, aslında kütüphanenin de sonu gelmişti.

İskenderiye Kütüphanesi Neden Yakıldı?

Tarihin en büyük “faili meçhul” olaylarından biridir. Tek bir yangın yoktur, bir yıkım süreci vardır:

1. Jül Sezar (M.Ö. 48): Limandaki gemileri ateşe verirken alevlerin kütüphaneye sıçradığı söylenir.
2. Hristiyan Fanatizmi (M.S. 391): Patrik Theophilus, paganizme ait olduğu gerekçesiyle tapınakları ve kitapları hedef almıştır.
3. Müslüman Fetihleri (M.S. 642): Halife Ömer’e atfedilen (ancak çoğu tarihçinin şüpheli bulduğu) bir rivayete göre; “Kitaplar Kuran’a uygunsa gereksizdir, uygun değilse zararlıdır” denilerek yakıldığı iddia edilir.

Gerçek şu ki; İskenderiye Kütüphanesi, tek bir günde yanıp kül olmadı. İhmal, bütçe kesintileri, hırsızlıklar ve fanatizm, bu bilgi mabedini yavaş yavaş eritti.

Bugün bize düşen ders şudur: Bilgi güçtür, ancak korunmadığında bir mum alevi kadar kırılgandır.