Başarıdan Neden Korkuyoruz? Kendini Sabotaj Döngüsünü Kırmanın Yolları

Tam her şey yoluna girmişken, bir anda frene bastığınız oldu mu? Ya da çok istediğiniz o iş görüşmesine gitmekten son anda vazgeçtiğiniz? Eğer cevabınız evetse, yalnız değilsiniz. Psikolojide kendini sabotaj olarak adlandırılan bu durum, aslında bilinçaltımızın bizi “güvende” tutma çabasının çarpık bir sonucudur. Peki, neden kendi mutluluğumuzun önüne taş koyuyoruz? Bu kısır döngüden çıkmak mümkün mü?

Konfor Alanının Yalancı Güveni

Konfor alanımız adı üstünde rahat bir yerdir. Orada ne olacağını bilirsiniz, sürprizler yoktur, kimse sizi yargılamaz. Ancak işin gerçeği şu ki, bu alan bir hapishane hücresine de benzetilebilir. Güvendesinizdir ama özgür değilsinizdir.

Beynimiz binlerce yıllık evrimsel programlamayla riskten kaçınmak üzere tasarlanmıştır. Mağara insanları için bilinmeyen tehlike anlamına geliyordu çünkü o yeni bölgede vahşi bir hayvan ya da düşman bir kabile olabilirdi. Bugün ise o “bilinmeyen”, yeni bir işe başvurmak, sevdiğimiz birine duygularımızı açmak ya da hayallerimizin peşinden gitmek anlamına geliyor.

Kendini sabotaj tam da bu noktada devreye giriyor. Bilinçaltımız şöyle düşünüyor: “Eğer denemezsen, başarısız da olamazsın. Başarısız olamazsan, hayal kırıklığı da yaşamazsın.” Bu mantık bir yere kadar işe yarar gibi görünse de aslında sizi hayatınızın içinde donup kalmaya mahkum eder.

Peki bu kendini sabotaj nasıl kendini gösteriyor? Erteleme en yaygın şekillerden biridir. O önemli projeyi yarına bırakmak, başvuruyu son dakikaya ertelemek, spor salonuna gitmeyi sürekli ötelemek… Hepsi aynı korkudan kaynaklanıyor: Eğer gerçekten denerseniz ve başarısız olursanız, artık “şartlar uygun değildi” bahanesine sığınamazsınız.

Bir diğer yaygın yöntem ise aşırı mükemmeliyetçiliktir. “Her şey kusursuz olmalı, yoksa hiç yapmamak daha iyi” düşüncesi size tanıdık geliyorsa, siz de kendinizi sabote ediyor olabilirsiniz. Mükemmeliyetçilik aslında başarısızlık korkusunun sofistike bir maskesidir. Hiçbir şey yeterince iyi olmadığı için hiçbir şeyi bitirmezsiniz.

“Ya Başaramazsam?” Değil, “Ya Başarırsam?” Korkusu

Çoğu insan başarısızlık korkusundan bahseder ama kendini sabotajın en sinsi yönü aslında başarı korkusudur. Evet, yanlış okumadınız. İnsanlar başarılı olmaktan da korkabilirler.

Bu nasıl olur diye soracak olursanız, başarının getireceği sorumluluklardan, beklentilerden ve değişimden korkarız. Bir kez başardığınızda, insanlar sizden hep o seviyede performans bekleyecektir. Ya bir daha aynı başarıyı yakalayamazsanız? Ya herkes sizi farklı görmeye başlarsa? Ya eski arkadaşlarınız size yabancılaşırsa?

Bazı insanlar için başarı, bir nevi kimlik kaybı anlamına gelir. “Ben işte başarısız biriyim, hep böyleydim” diye düşünen biri, aniden başarılı olduğunda kendini tanıyamaz hale gelebilir. Bu belirsizlik çok rahatsız edicidir ve bilinçaltı bizi bu durumdan korumak için sabotaj mekanizmalarını devreye sokar.

Toplumsal koşullanmalar da bu korkuyu besler. Özellikle bazı kültürlerde “göze batmamak”, “kibirlenmemek” gibi değerler çok önemlidir. Başarılı olduğunuzda bu değerlerle çeliştiğinizi hissedebilir, suçluluk duyabilirsiniz. “Ben başarılı olursam, başaramayan arkadaşlarım kendilerini kötü hissedecek” düşüncesi bile sizi geri çekmeye yeter.

Ayrıca “sahtekarlık sendromu” dediğimiz durum da burada devreye girer. Başarılarınızın şans eseri olduğunu, aslında yetenekli olmadığınızı ve er ya da geç ifşa olacağınızı düşünürsünüz. Bu korku o kadar güçlüdür ki, insanlar fırsatları reddeder, terfi tekliflerini geri çevirir ya da ilişkilerini sabote ederler.

İçimizdeki Eleştirmeni Susturmak – Kendini Sabotaj Etmemek

Hepimizin kafasında küçük bir eleştirmen yaşar. Bu ses sürekli konuşur: “Yeterince iyi değilsin”, “Kim olduğunu sanıyorsun?”, “Başaramayacaksın”, “Herkes senin eksikliğini görecek”. Bu iç ses o kadar güçlüdür ki, bazen gerçeğin sesi gibi gelir.

Bu eleştirmen genellikle geçmişimizden beslenir. Çocukluğumuzda aldığımız eleştiriler, yaşadığımız hayal kırıklıkları, reddetme deneyimleriniz… Hepsi bu eleştirmenin silahlarıdır. Ama işin güzel tarafı şu: Bu ses sizin gerçek sesiniz değildir. Öğrenilmiştir ve değiştirilebilir.

Kendini sabotaj döngüsünü kırmak için öncelikle farkındalık gerekir. Hangi durumlarda kendinizi sabote ettiğinizi gözlemleyin. Erteleme eğiliminiz ne zaman artıyor? Hangi başarı fırsatlarından kaçınıyorsunuz? Bu soruları dürüstçe yanıtlamak, değişimin ilk adımıdır.

İkinci adım, o iç eleştirmeni tanımak ve onunla diyaloga girmektir. Bu sesi duyduğunuzda, ona teşekkür edin ama dinlemeyin. “Teşekkürler, ama senin görevin beni korumak, gerçekleri söylemek değil” diyebilirsiniz. Eleştirmenin sesini tanımak, ona olan gücünü azaltır.

Küçük adımlar atın. Kendini sabotaj konfor alanınızın dışına çıkmaktan korktuğunuz için olur. O zaman büyük bir sıçrama yerine küçük adımlar atın. Bugün o projeye 15 dakika ayırın. O kişiye kısa bir mesaj gönderin. Küçük başarılar birikir ve güven oluşturur.

Kendinize karşı şefkatli olun. Mükemmel olmanız gerekmiyor. Hatalar, öğrenmenin bir parçasıdır. Kendinize bir çocuğa davranır gibi davranın, sevgiyle ve anlayışla. “İyi deneme, bir dahaki sefere daha iyi olacak” demek, “Yine beceremedin, işe yaramazsın” demekten çok daha güçlüdür.

Destek sisteminizi güçlendirin. Sizi destekleyen, başarılarınızı kutlayan insanlarla çevreleyin. Toxic ilişkilerden uzak durun. Bazen terapist ya da koç gibi profesyonel destek almak da çok faydalı olabilir.

Son olarak, başarısızlığı yeniden tanımlayın. Başarısızlık, sonuç değil süreçtir. Thomas Edison ampulü icat ederken 1000 kez başarısız olduğunda, “Başarısız olmadım, ampulün çalışmadığı 1000 yolu buldum” demiştir. Bu perspektif değişimi devrimseldir.

Kendini sabotaj, güçlü bir düşmandır çünkü içimizde yaşar. Ama unutmayın, sizi koruduğunu düşünerek yapıyor bunu. Ona minnettarız ama artık yönetimi ona bırakmamalıyız. Kendi hayatınızın kahramanı olmak, risk almayı, hata yapmayı ve bazen başarısız olmayı gerektirir.

Asıl trajedi başarısızlık değil, hiç denememiş olmaktır. Yani bugün kendinize şunu sorun: “Korku olmasaydı, ne yapardım?” Ve belki de o şeyi yapmanın küçük bir adımını atın. Çünkü hayat konfor alanınızın dışında başlıyor.

Düşmanınız Kendiniz Olmayın. Hayallerinizin En Büyük Destekçisi Olun.